خانه / مقالات / کلیات خطرات بهداشتی زباله ها

کلیات خطرات بهداشتی زباله ها

گروه مهندسی بهداشت محیط: اصول بهداشت و بهسازی محیط، در هر شهر ایجاب می کند که زباله ها در حداقل زمان از منازل و محیط زندگی انسان دور شده و در اسرع وقت دفع گردند. پیدایش این ایده (دفع بهداشتی زباله در محیط زیست) در قرن نوزدهم میلادی به مشابه یک دستورالعمل بهداشتی، شهروندان را به رعایت آن ملزوم می ساخت.
اهمیت دفع بهداشتی زباله ها موقعی بر همه روشن خواهد شد که خطرات ناشی از آنها به خوبی شناخته شود. زباله ها نه فقط باعث تولید بیماری، تعفّن و زشتی مناظر می گردند، بلکه می توانند به وسیله آلوده کردن خاک، آب و هوا خسارات فراوانی را به بار آورند. به همان اندازه که ترکیبات زباله مختلف است، خطرات ناشی از مواد تشکیل دهنده ی آنها نیز می توانند متفاوت باشند. جمع آوری، حمل و نقل و آخرین مرحله ی دفع این مواد بایستی به طریقی باشد که خطرات ناشی از آنها در سلامتی انسان به حداقل ممکن کاهش یابد.
راجع به خطرات حاصل از زباله های شهری و صنعتی باید گفت که در کلیه منابع علمی و کتب مربوطه همواره اشاره به ابتلای انسانها به بیماری های گوناگون اشاره شده است. در کتب علمی تعداد باکتری های مختلف موجود در خاکروبه خیابان ها از ۲ تا ۴۰ میلیون به صورت خاص و از ۵۰۰۰۰ تا ۱۰ میلیون بطور عموم در هر گرم برآورده شده است. این تعداد باکتری می توانند به سادگی موجب بروز بیماری های گوناگونی گردند. مخصوصاً اینکه در این مواد انواعی از باکتری های مولد وبا، تیفوس و کزاز بطور مسلم و صریح تشخیص داده شده است. شایان ذکر است که سابقاً فضولات حیوانی (پهن گاو و اسب) قسمت عمده ای از خاکروبه های خیابانی را تشکیل می داد. این حالت هم اکنون نیز در پاره ای از روستاها و شهرهای کوچک مشاهده می شود.

کلیات خطرات بهداشتی زباله ها

مگس

خطرات ناشی از وجود مگس برای انسان و عموم حیوانات اهلی بر همه روشن است، مگس خانگی (Mussca domestica) مخصوصاً از نظر تعداد انتشار بسیاری از باکتری های بیماری زا قابل اهمیت می باشد. اصولاً بیش از ۵۰-۴۰ هزار نوع مگس تاکنون شناسایی شده ولی نامگذاری همه آنها به اتمام نرسیده است. بر اساس مطالعات انجام شده در صحرا و آزمایشگاه انتشار بسیاری از امراض همچون اسهال های آمیبی و باسیلی، تراخم، حصبه و شبه حصبه، وبا، سل، جذام، طاعون و سیاه زخم به وسیله مگس امکان پذیر است. این حشره به وسیله پرزهای چسبنده و مژک های فراوان بدن خود با نشستن بر روی مدفوع انسان و حیوان و بسیاری از کثافات و زباله ها میکروب های مختلف را از طریق تماس مستقیم بدن انسان و یا اغذیه ی مورد نیاز او به محیط زندگی وارد نموده و به طور مکانیکی باعث انتقال بیماری ها به موجود زنده دیگری می گردد.
ساختن مستراح های بهداشتی در شهر و روستا و حفظ محیط زیست از پِهِن و دیگر فضولات فسادپذیر انسانی و حیوانی نیز از جمله عواملی است که باعث جلوگیری از تولید و رشد لارو مگس خواهد شد. مواد زاید صنعتی اعم از فرآورده های گیاهی، میوه ها، فضولات کشتارگاه ها و غیره چه در شهرها و چه در مراکز تولید و مصرف می تواند محل پرورش لارو (کرمینه) مگس قرار گیرد. در صورتی که روش دفع زباله به صورت تلنبار کردن در فضای آزاد باشد کرمینه ی مگس در داخل زباله که از نظر حرارت، رطوبت و مواد غذایی، مناسب ترین محیط به شمار می رود رشد و نمو کرده و پس از رسیدن زمان بلوغ به منازل و اماکن مجاور پرواز می نماید. قدرت پرواز مگس تا حدود ۲۰ کیلومتر مشخص شده است. جوندگان سالم سازی محیط به ویژه کنترل زباله ها چه در امر جمع آوری و چه در دفع بهداشتی آنها مفیدترین راه مبارزه با جوندگان می باشد و بدیهی است که یکی از خطرناک ترین مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نما و انتشار موش در شهرهاست. خطر ازدیاد موش در شهرها را نمی توان به سادگی با هیچ بودجه ای جبران نمود. موشهای خانگی و جوندگان دیگر به طرز وسیع و دامنه داری در جهان پراکنده شده و در جوار انسانها زندگی می کنند. از این نظر اینگونه موجودات بالقوه ناقل بسیاری از بیماری های انسانی هستند. آسیب رسانی موش ها از یک گازگرفتگی ساده تا تب تیفوس و طاعون متفاوت است. بیماری لپتوسپیروز در نتیجه تغذیه مواد غذایی آلوده به مدفوع موش بیمار و با استحمام در آب آلوده و یا در تماس مستقیم با موش آلوده، به وجود می آید. موش می تواند در انتقال بیماری هایی چون اسهال آمیبی و انتقال کرم کدو و تریشین نیز به طور غیر مستقیم، نقش مهمی ایفا کند. موش و سایر جوندگان برای تولید مثل و ازدیاد جمعیت خویش به سه چیز احتیاج دارند، غذا، آب و پناهگاه که هر سه در اغلب موارد در زباله های شهری وجود دارد.

آلودگی های آب

آب، شرط اصلی ادامه ی حیات در جهان است، کلمه ی آبادانی در زبان فارسی از آب گرفته شده که خود عامل مهمی در جهت عمران و بهسازی مناطق کشور به شمار می رود. سرعت افزایش جمعیت، بهبود سطح بهداشت و پیشرفت های صنعتی در سطح جهان بیش از پیش باعث محدود شدن منابع آب شده است، اما باید قبول کرد که دنیا تشنه است و این تشنگی یک تصور شاعرانه و خیال نیست بلکه یک حقیقت مسلم است.
در کشور ما مسأله ی کمبود آب مخصوصاً چه در حوزه ی صنعت و چه در امر کشاورزی مشکلات فراوانی را به بار آورده است. مصرف زیاد از حد آب در شهرها و اسراف های بی رویه در هر زمینه نیز تشدید کننده این مشکل است. گرمسیر بودن مناطق مختلف کشور و عدم وجود منابع آب کافی از یک سو و عدم کنترل آلودگی آب به وسیله تخلیه ی فاضلاب ها و زباله های شهری و صنعتی از سوی دیگر تأثیر زیانبخشی در اقتصاد و بهداشت جامعه ما دارد. همچنین تخلیه ی مواد زاید جامد و مایع (زباله و فاضلابها) در محیط به وسیله ی جاری شدن آب های سطحی اعم از جویبارها، رودخانه ها و دیگرآب های حاصل از بارندگی به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگی می گردند و این در حالی است که متأسفانه در بعضی از شهرهای ما دفع بی رویه ی زباله اکثراً به وسیله ی تخلیه ی مواد به جویبارها صورت می گیرد و یا دفن غیر بهداشتی آن در سراشیبی ها و دیگر اماکن که مخالف ضوابط حفاظت آبهای زیرزمینی است و از نظر بهداشت محیط کاملاً خطرناک است، انجام می شود. مخصوصاً اینکه محل تخلیه و یا دفن در خاکهای سبک شنی و یا در حوالی رودخانه ها و چشمه سارها باشد.

آلودگی خاک

زباله های شهری که خود ترکیبی از فضولات انسانی و حیوانی و بسیاری دیگر از مواد زائد صنعتی و کشاورزی است، متأسفانه در آخرین مرحله ی دفع به خاک و یا آب منتقل می شوند. کالاهای مصنوعی که از مواد پلاستیکی ساخته شده اند پس از استعمال به صورت مواد زائد تجزیه نشدنی در زباله انباشته و در خاک باقی می مانند زیرا پلیمرهای مصنوعی (نایلون) برعکس پلیمرهای طبیعی موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزیم ویژه، سالها در طبیعت به صورت خام و بدون تغییر باقی مانده و در برابر فرایند تجزیه مقاومت نشان می دهد. این مواد همچنین خللی در تبادل آب و هوا و دیگر عکس العمل های فیزیکی و شیمیایی خاک بوجود می آورند. مجاورت و یا احاطه شدن ریشه گیاهان بوسیله مواد پلاستیکی در خاک سبب نرسیدن آب و غذا به ریشه گیاه شده و در طی زمان در اطراف ریشه حرارت، رطوبت و خواص شیمیایی کاملاً غیر متعادلی بوجود می آورند که موجب ضعف رشد و یا خشکی گیاه می شوند. وجود انواع مختلف قوطی های کنسرو، لاستیک های مستعمل، لاشه های اتومبیل، فضولات بیمارستان ها و مواد شیمیایی کارخانه ها که هم اکنون در اغلب شهرها جزء لاینفک زباله های شهری هستند به خارج از شهر در دامان طبیعت پراکنده و یا دفن می شوند. نتیجه این عمل، تجزیه هایی است که طی سالیان دراز خطرات مهیبی را در آب و خاک منطقه بوجود آورده و موجب بیماریهای گوناگونی در انسان و حیوان و کلیه ی موجوداتی که در آن منطقه زندگی می کنند می شود.
از جمله امور متداول در استفاده ی مجدد از زباله های شهری، تهیه کمپوست است که هم اکنون در بسیاری از شهرهای پیشرفته دنیا معمول است. در ایران متأسفانه بدون مطالعه در سیستم تهیه کمپوست، نوع کمپوست و امکانات مصرف، اقدام به تأسیس کارخانه هایی شده است که نتایج حاصل، مطلوب نبوده و آلودگی های محیط جامعه شهری و روستایی ما را تشدید می نماید. امروزه به علت پیشرفت صنایع سنگین و مصرف زیاده از حد فلزات سنگین که از راه هوا و زمین و آب وارد محیط زیست می شوند، خسارات زیادی را به بار می آورند. Lenihan و Wainered عقیده دارند که امروزه بیش از ۶۰ ماده شیمیایی در صنایع، مورد استفاده قرار می گیرند که نقش آنها در سیستمهای حیاتی گیاه و حیوان، ناشناخته است. ازدیاد فلزات سنگین مثل جیوه، سرب، کادمیوم و آرسنیک در کمپوست و در نتیجه در خاک، باعث مسمومیت های زیاد و بیماری های گوناگونی در انسان می شود.

آلودگی هوا

دراین زمینه گفته می شود احتراق مواد پلاستیکی که متأسفانه امروزه به میزان فراوانی در زباله ها وجود دارند صرف نظر از تولید دیوکسین ها گازهایی همچون گاز کربنیک، انیدرید سولفوره، گازهای سمی کلره و غیره می نماید که فوق العاده خطرناک بوده و موجب آلودگی شدید هوا می گردند.
شایان ذکر است که در مناطقی که مبادرت به ایجاد زباله سوز می شود تعبیه هواکش های طویل و فیلترهای ویژه ای که طبق ضوابط محیط زیست قادر به جلوگیری از آلودگی های هوا باشند از ضروریات امر است.
گازهای حاصل از تخمیرهای هوازی و غیرهوازی در مراکز دفن زباله قادرند به طبقات زیرین خاک نفوذ کرده و اختلالاتی در خاکهای زراعی به وجود آورند. طبق مطالعات انجام شده در نواحی نزدیک به جایگاه های دفن زباله میزان گاز متان (CH4) تا حدود ۶۰ درصد و گاز کربنیک (CO2) حداکثر تا ۳۰ درصد تأیید شده است که قطعاً در جلوگیری از رشد و نمو صحیح گیاهان منطقه بی تأثیر نیست.

کلیات خطرات بهداشتی زباله ها

کلیاتی در ارتباط با خطرات بهداشتی زباله

افزایش سریع جمعیت، توسعه صنایع و پیشرفت تکنولوژی و تمایل بشر به افزایش مواد مصرفی و در نتیجه ازدیاد مواد زائداز بحران های عظیم کنونی جوامع بشری است.

عدم کنترل این زائدات، چه زائدات شهری و روستائی، اعم از مواد زائد انسانی، حیوانی و گیاهی به دلیل وجود انواع مختلف پس مانده های غذایی با رطوبت و حرارت متناسب و پناهگاه هایی که همواره در توده زباله وجود دارد از عوامل اصلی و مولد بسیاری از بیماری های انسان و حیوانات است.

انتشار زباله های بیمارستانی، پراکندگی زباله های خانگی و صنعتی در محیط و تداوم فصول گرم سال و طولانی شدن زمان برداشت زباله ها از معابر و اماکن عمومی از جمله عواملی هستند که محیط مناسبی را برای تکثیر و رشد سریع بسیاری از باکتری ها، انگل ها، جوندگان، حشرات و … فراهم می آورند.

عدم کنترل زباله های شهری و دفع غیر بهداشتی علاوه بر ایجاد بیماری، تعفن و زشتی مناظر، در حد بسیار وسیعی موجب آلودگی آب، خاک و هوا می شود. براساس مطالعات انجام شده کنترل مگس تا حدود ۹۰ درصد و موش تا حدود ۶۵ درصدبه عدم جمع آوری صحیح زباله و دفع فاضلاب نسبت داده می شود.

طبق گزارش محافل بهداشتی، بیش از ۱۱۸ نوع از عوامل بیماری های ویروسی، انگلی و میکروبی که در انسان شناخته شده است، به حیوانات از جمله سگ نسبت داده می شود.

طبقه بندی مواد زائد جامد به طور عام

  • پس مانده
  • آشغال
  • خاکستر
  • لاشه حیوانات
  • خاکروبه های خیابانی
  • مواد زائد صنعتی
  • زائدات کشاورزی و باقیمانده های گیاهی
  • فضولات حیوانی و انسانی
  • ماشین آلات اسقاطی

توضیحات

پس مانده

  • از تهیه،پخت و پز و مصرف مواد غذایی بدست می آید .
  • بعلت تجزیه و گندیدگی سریع موجب ایجاد بوی نامطبوع شده و محل مناسب جهت رشد و نمو مگس و سایر حشرات می باشند.
  • از نظر اقتصادی مهمترین قسمت زباله است چرا که میتوان از آن کود کمپوست و مواد با ارزش دیگر تهیه کرد.

آشغال

تمام مواد فساد ناپذیر زباله به جز خاکستر را شامل می شود. ( کاغذ، جعبه مقوایی ،چوب و پلاستیک و … ) اغلب در نتیجه وزش باد به اطراف پراکنده شده و همجنین ممکن است در اثر احتراق ناقص موجب آلودگی هوا شوند.

خاکستر

ترکیبی از باقیمانده ذغال،چوب و دیگر مواد سوختنی است .گفته میشود خاکستر هیچ گونه مزاحمت بهداشتی نداشته و تنها از لحاظ فیزیکی مورد بحث می باشد.

لاشه حیوانات

منبع اصلی مگس است.

خاکروبه های خیابانی

شامل برگ درختان،خاک و خاشاک ساختمانی،مواد دور ریز و وسایل نقلیه و دیگر کثافات حیوانی و انسانی است.از خطرات آنها می توان انتشار گرد و غبار که موجب آلودگی هوا شود. پراکندگی و انتقال انها به جویبارها باعث آلودگی آبهای سطحی می شود. از این دسته زباله ها میتوان جهت پرکردن اراضی پست و ایجاد خشکی در کنار سواحل و بندرهایی که محدودیت زمین مطرح است استفاده کرد.

مواد زائد صنعتی

در صنایع مختلف متفاوت است و شامل پسمانده های مواد تولیدی،وسائل زائد و بسیاری از زائدات تجاری است.فلزات و مواد سوختی استخراج شده از زمین پس از مصرف در صنایع و دورانداخته شدن از بین نمیروند و میتوانند آثار زیانباری را بوجود اورند.مانند جیوه در پیکر ماهی های موجود در اقیانوس ها و سرب در هوای شهرها و نشت نفت از سواحل به آب دریاها.

کلیات خطرات بهداشتی زباله ها

مواد زائد کشاورزی

شامل باقی مانده های انسانی و حیوانی است. باعث ایجاد بوی تعفن و تجمع مگس می شوند. که میتوان با کاربرد صحیح اینگونه مواد و فضولات در فرایند کمپوست موجبات تسریع تجزیه و جلوگیری از این مشکلات را فراهم اورد.

فضولات حیوانی

مشکلات بهداشتی عدیده ای از جمله انتشار آلودگی ها را بر جای خواهد گذاشت.میتوان به روش های صحیح برای کودسازی استفاده کرد و تهیه نادرست کود صرف نظر از انتشار آلودگی هیچ گونه نتیجه اقتصادی نخواهد داشت .

فضولات انسانی

شامل پسماندهی روده ای اعم از جامد یا مایع که عدم کنترل آن موجب خسارات جبران ناپذیری همچون ازدیاد بیماری هایی مثل وبا، حصبه،انواع اسهال،بیماری کرم قلابدار ،آسکاریس و … میشود.

ماشین آلات اسقاطی

دفن اینگونه فلزات مخصوصا در زمین هایی با سطح بالای آب طی سالیان دراز موجب آلودگی منابع آب و خاک می شود.در مناطق بارانی باعث جمع شدن آب در خلل و فرج و داخل انها شده و محیط مساعدی جهت تولید مثل پشه آنوفل و دیگر حشرات به وجود می آید.

خطرات بهداشتی و بیماری های ناشی از عدم کنترل زباله

  • بیماری های دام
  • سیاه زخم
  • بروسلوز
  • کیست هیداتیک
  • بیماری هایی که از موش و سایر جوندگان انتقال می یابند.
  • لیشمانیوز جلدی (سالک)
  • لیشمانیوز احشایی (کالا-آزار)
  • بیماری های منتقله از مگس
  • آلودگی آب و هوا و خاک
  • بیماری های ناشی از جداسازی غیربهداشتی و استفاده مجدد آنها

منبع: قاسم علی عمرانی / مواد زاید جامد / جلد اول و دوم / مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران.
منبع: نشریه پیام پزشک، شماره ۵۷٫

همچنین ببینید

محاسبات تأسیسات بهداشتی

محاسبات تأسیسات بهداشتی

گروه مهندسی بهداشت محیط: طرح و محاسبه سیستم لوله کشی آب ساختمان (محاسبات تأسیسات بهداشتی) …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *